ترجمه: رضا نصرآبادي (دبیر زیست شناسی و مدرس دانشگاه تربيت معلم سبزوار)

جغرافياي ايران در ارتباط با انتشار مارمولكها(Anderson 1999)

_4_6_ دشت تركمن

بخشهاي كوچكي از دشتهاي پست تركمنستان از گوشه شمال شرقي كشور و همين‌طور بشكل زبانه باريكي در شرق درياي خزر بين ساحل و كوهها به داخل مرزهاي ايران كشيده مي‌شوند. گونه‌هايي كه از اين حوضه آبريز (استپ تركمن) شناسايي شده‌اند عبارتند از:

Trapelus agilis, Laudakia caucasica caucasica, L.erythrogastra, Phrynocephalus helioscopus, P.mystaceus, ophisaurus apodus, Crossobamon eversmanni, Cyrtopodion caspium, Teratoscincus seincus, Eremias grammica, E.intermedia,  E.lineolata, E.nigrocellata, E.velox velox, Lacerta chlorogaster, Mesalina watsonana, Eumeces schniederi princeps, E.taeniolatus Pannonicus, Mobuya aurata, Varanus griseus caspius.

و به احتمال زياد گونه‌هاي:

phrynocephalus interscapularis, Cyrtopodion longipes microlepis

بسياري از اين گونه‌ها در اينجا در مرزهاي دشت تركمن عمدتاً در دامنه‌ها و شيبهاي كوهستاني محدود شده‌اند و تنها گونه‌هايي كه مشخصاً داراي خصوصيات خود استپ هستند به جنسهاي زير تعلق دارند:

phrynocephalus, Trapelus, Eremias, Crossobamon, Teratoscincus, Varanus

بيشتر اين گونه‌ها در فلات ايران و حداقل در خراسان نيز ديده مي‌شوند.

2_4_7_ دشت مغان

اين دشت كه بوسيله رودخانه ارس زهكشي مي‌شود در شمال شرقي‌ترين بخش آذربايجان ايران در محدوده مرزهاي كشور قرار گرفته است. اين منطقه نيمه خشك كمتر با 200 ميليمتر بارش ساليانه پوشيده از گياهان استپي است. كوهها پيرامون دشت كه آنرا احاطه كرده‌اند پوشش طبيعي و جنگلي خود را از دست داده‌اند و گستره استپي و تخريب يافته به دامنه‌ها و شيبهاي اين كوهها كشيده شده است (de planhol 1987) مارمولكهاي اين منطقه به قرار زيرند:

Trapelus ruderatus ruderatus. Ophisaurus apodus, Cyrtopodion caspium, Eremias arguta, E.strauchi strauchi, Lacerta strigata, Ophisops elegans.

و احتمالاً گونه Eumeces schneideri princeps      

تعدادي از گونه‌هاي كوهستاني آذربايجان ايران را باحتمال زياد بايد به اين حوضه منسوب نمود. گونه‌هاي زير نمونه وارند:

Lacerta raddei, L.valentini valentini

2_4_8_ كوههاي زاگرس

رشته كوههاي زاگرس از يكسو مانند حصاري بين فلات ايران و دشتهاي پست بين‌النهرين واقع شده‌اند و از سوي ديگر مانعي در برابر انتشار عناصر شمالي بسمت جنوب بشمار مي‌روند. از نظر جغرافيايي زاگرس از دو منطقه فرعي متمايز زير تشكيل شده است.

·      بخش شمال غربي: از مرزهاي شمال غربي كشور شروع شده و بصورت زنجيري در گستره قزوين همدان، كرمانشاهان كشيده شده است و يك رشته مناطق مرتفع را بوجود مي‌آورد كه ميانگين ارتفاع آنها از سطح دريا بين 2000-1500 متر تغيير مي‌كند. بلندترين ارتفاعات در شمال و غرب اين بخش واقع شده‌اند.

·      بخش باقيمانده: باقيمانده زاگرس را يك رشته از گنبد، برآمدگيها و كوههاي كم ارتفاع تشكيل مي‌دهند كه عموماً در جهت شمال غربي- جنوب شرقي بموازات يكديگر كشيده شده‌اند و از بوشهر بسمت شرق به شكل كماني تغيير مسير داده و تا بندرعباس و هرمز امتداد مي‌يابند.

مارمولكهايي كه از زاگرس شناسايي شده‌اند بقرار زيرند:

Trapelus agilis, T.ruderatus ruderatus, Laudakia nupta, ophisaurus apodus, Cyrtopodion heterocercum, C.scabrum, Tropiocolotes helenae fasciatus, Eremias nigrolateralis, Lacerta princeps, L.strigata, L.zagrosica, mesalina watsonana, Ophisops elegans, Ablepharus bivittatus, A.pannonicus, Eumeces schneideri princeps, Mabuya aurata, Ophiomorus persicus, Varanus griseus.

پنج تاکسون زير در زاگرس و كوههاي مجاور آناتولي آندميك هستند اما گستره انتشار ‌آنها هنوز مشخص نشده است.

Asaccus kermanshahensis, Cyrtopidion heterocercum, Tropiocolotes helenas fasciatus, Lacerta princeps, ophionorus persicus.

فون شناخته شده اين منطقه ضرورتاً مربوط به گذرگاهها و كرانه‌هاي پايين‌تر بوده و عمدتاً گونه‌هايي هستند كه در آسياي جنوب غربي از انتشار وسيعي برخوردارند.

2_4_9_  كوهپايه‌هاي غربي رشته كوههاي زاگرس

فون اين كمربند كوهپايه‌اي علاوه بر برخورداري از گونه‌هاي منحصر بفرد اين منطقه، از يكسو با فون كوههاي زاگرس و از سوي ديگر با فون دشتهاي پست بين‌النهرين مشترك است. گونه‌هاي شناخته شده اين منطقه به قرار زيرند:

Trapelus agilis, Laudakia nupta, Uromastyx loricatus, Eublepharis angramainyu, Asaccus elisae, A.griseonotus, Carinaogeko aspratilis, C.heteropdion scabrum, Hemidactylus persicus, H.turcicus, Pryodactylus sp., Tropiocolotes helenae helenae, T.persicus bakhtiari, Acacthodactylus nilsoni, Mesalina watsonana, Ophisops elegans, Ablepharus pannonicus, Eumeces schneideri princeps, Mabuya aurata septemtaeniata, Scincus sincus conirostris, Varanus griseus.

تاکسونهاي آندميك اين  فهرست نيز از اهميت و توجه ويژه‌اي برخوردارند:

· گونه Eublepharis angramainyu در مرزهاي جنوب شرقي و شمالي فلات ايران، در پاكستان، افغانستان و تركمنستان داراي خويشاوندان نزديكي است.

· دو گونه از جنس Tropiocolotes در بلوچستان ايران و پاكستان داراي زير گونه (يا گونه‌هاي خويشاوند نزديك) هستند.

· گونه‌هاي A.kermanshahensis, Asaccus griseonotus و هم‌جنس وسيعاً انتشار يافته آن يعني Asaccus elisae به گونه‌هاي مناطق مرتفع عمان و امارت متحده عرب تعلق دارند.

· هر دو گونه Uromastyx loricatus, Scincus scincus conirostris هيچكدام مشخصه كمربند كوهپايه‌اي نبوده و خصوصيات گونه‌هاي اين منطقه را ندارند. گونه Scincus scincus conirostris در تپه‌هاي شني با منشاء باد رفتي يافت مي‌شود (از مرز تپه‌ها بدست آمدهاست) و گونه Uromastyx loricatus در دره‌هاي رسوبي و مناطق آبرفتي پست ديده مي‌شود.

· از ويژگيهاي بارز فون اين منطقه آن است كه گونه‌هاي مشخص كننده فلات مركزي آشكارا در فون اين منطقه غايب هستند. نظير انواع گونه‌هاي جنس Eremias, Phrynocephalus كه بخش عمده تنوع فون فلات مركزي مديون آنها است.

· گونه‌هاي جنس Lacerta كه از عناصر مهم فون شمالي و كوهستاني بشمار مي‌روند در اين منطقه كوهپايه‌اي ديده مي‌شود

2_4_10_كوههاي البرز

كوههاي البرز (مشتمل بر كوههاي تالش) بشكل كماني بطول 1000 كيلومتر در جنوب درياچه خزر از آستار (در مرز جمهوري آذربايجان) تا جاجرم كشيده شده اند. بلندترين قلة ايران يعني كوه دماوند به ارتفاع 6332 متر در اين كوهها واقع شده است. كوههاي تالش ارتفاعات و برآمدگيهاي كم ارتفاع طولاني و باريكي را در بر مي گيرند كه حداكثر ارتفاع آنها به 3000 متر مي رسد. در البرز مركزي دو رشته كوه عمده با ارتفاع نابرابر از يكديگر متمايز مي شوند. اين دو رشته بوسيله دره شاهرود از يكديگر جدا شده و كوههاي مرتفع در بخش شمالي قرار مي گيرند. كوههاي مرتفع البرز داراي برفچالها و يخچالهاي پايدارند. در بخش شرقي رشته كوههاي البرز سه رشته كوه اصلي وجود دارد كه بين آنها بطور نامنظم فلاتهاي مسطح قرار گرفته اند. ( Fisher 1968)

ارتفاعات پايين شيبهاي شمالي حداکثر تا ارتفاع 1000 متري توسط جنگلهاي هيرکاني پوشيده شده است. جنگلهاي کوهستاني در دو محدوده واقع شده اند نواحي کاملا" بازدر معرض ديد که توسط ممرز پوشيده شده است . در حاليکه اجتماعات ديگر  در شيبهاي در معرض نور خورشيد و در تنگ دره ها وجود دارند، در ارتفاع بالا تر از 1700 متري ممرز کمتر  ديده مي شود و جايگزين آن بلوط مي شود .در ختان بلوط را به صورت مخلوط با نارون ، زبان گنجشک ، ممرز ، افرا ، گلابي وحشي ، و ارس مي توان ديد.بارش باران در دامنه هاي شمالي البرز  سالانه 2000-1000 مي باشد که تقريبا" بين فصول يکنواخت توزيع شده است وحداکثر بارندگي درفصل پاييز است. جنگلهاي ارس زماني مناطق جنوبي را پوشانده بودند و آثار و باقيمانده هايي از آنها را مي توان ديد . پوشش زمين اين مناطق يک مجموعه کاملي است. محدوده بالاي آنها جنگلهاي کوهستاني خزري است و محدوده پايين آنها در ارتفاع 1100تا 1600 متري است.

فون مارمولكهاي كوههاي البرز از دو بخش كاملاً مشخص تشكيل شده است :

·        گونه هايي كه در دامنه هاي خشك جنوبي البرز زندگي مي كنند( اين گونه ها در بخش گونه هاي فلات مركزي مورد بحث قرار گرفتند)

·        گونه هايي كه در دامنه هاي شمالي و مرطوب جنگلي زندگي مي كنند ( اين گونه ها نيز در بخش گونه هاي سواحل خزر مورد بررسي قرار گرفتند) شمار كمي از گونه ها نيز بين اين دو گستره قرار مي گيرند و تعداد كمي نيز در خط الرسهاي پايين تر وجود دارند گونه هاي شناسايي شده از البرز به قرار زيرند:

Trapelus agilis, T.ruderatus, Laudakia caucasica caucasica, phrynocephalus persicus, P.scutellatus, Anguis fragilis, Ophisaurus apodus, Mabuya ayrata transcaucasica, Cytopodion caspium,Ermias nigrocellata, E.persica, Lacerta defilippii, L.strigata,Ophisops elegans,Eumeces schneideri princeps

از ميان تمام اين گونه ها ، Lacerta defilippii تنها گونة شناخته شده اي است كه در قله ها و خط الرسهاي كوهها زندگي مي كند. اين گونه ( Lacerta difilipii) گونه اي كوهزي با خويشاوندي قفقازي است كه در هر دو دامنة شمالي و جنوبي در بالاي دار مرزها ديده مي شود. ساير گونه هايي كه از گذرگاهها عبور كرده و در دره هاي كوهستاني ديده مي‌شوند به قرار زيرند:

Laudlakia caucasica ,Ophisaurus apodus,Mabuyu aurata transcaucasica . Cyrtopdion caspium.

گونه Eremias nigrocellata تنها گونه شناخته شده در البرز است كه در گستره خشكتري از آن يعني در انتهاي شرقي آن كه به چين خوردگيهاي كپت داغ مي رسد زندگي مي كند.